2019-njy ýylda dünýäde çig polat sarp edilişi 1,89 milliard tonna boldy, şol sanda Hytaýyň çig polat sarp edilişi 950 million tonna bolup, dünýädäki umumy polat sarp edilişiniň 50% -ni düzdi. 2019-njy ýylda Hytaýyň çig polat sarp edilişi rekord derejä ýetdi we adam başyna çig polat sarp edilişi 659 kg-a ýetdi. Ýewropanyň we ABŞ-nyň ösen ýurtlarynyň ösüş tejribesinden çen tutulsa, adam başyna çig polat sarp edilişi 500 kg-a ýetende, sarp edilişiň derejesi pese gaçar. Şonuň üçin Hytaýyň polat sarp edilişiniň derejesiniň iň ýokary derejä ýetendigini, durnukly döwre girjekdigini we ahyrsoňy islegiň pese gaçjakdygyny çaklap bolýar. 2020-nji ýylda çig polat sarp edilişiniň we önümçiliginiň dünýäde degişlilikde 1,89 milliard tonna we 1,88 milliard tonna boldy. Esasy çig mal hökmünde demir magdanyndan öndürilen çig polat takmynan 1,31 milliard tonna bolup, takmynan 2,33 milliard tonna demir magdanyny sarp etdi, bu bolsa şol ýyldaky 2,4 milliard tonna demir magdanynyň önümçiliginden birneme azdyr.
Çig polat önümçiligini we taýýar polat sarp edilişini seljermek arkaly demir magdanynyň bazar islegini görkezmek bolar. Okyjylara bu üçüsiniň arasyndaky gatnaşygy has gowy düşünmäge kömek etmek üçin, bu makala üç tarapdan gysgaça seljerme geçirýär: dünýä çig polat önümçiligi, görünýän sarp edilişi we global demir magdanynyň nyrh mehanizmi.
Dünýäde çig polat önümçiligi
2020-nji ýylda dünýäde çig polat önümçiligi 1,88 milliard tonna boldy. Hytaýyň, Hindistanyň, Ýaponiýanyň, Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň, Russiýanyň we Günorta Koreýanyň çig polat önümçiligi dünýäniň umumy önümçiliginiň degişlilikde 56,7%, 5,3%, 4,4%, 3,9%, 3,8% we 3,6% -ni düzdi, alty ýurduň umumy çig polat önümçiligi bolsa dünýäniň umumy önümçiliginiň 77,5% -ni düzdi. 2020-nji ýylda dünýäde çig polat önümçiligi geçen ýyl bilen deňeşdirilende 30,8% artdy.
Hytaýyň çig polat önümçiligi 2020-nji ýylda 1,065 milliard tonna boldy. 1996-njy ýylda ilkinji gezek 100 million tonnadan geçenden soň, Hytaýyň çig polat önümçiligi 2007-nji ýylda 490 million tonna ýetdi, bu 12 ýylyň içinde dört esseden gowrak artdy we ortaça ýyllyk ösüş depgini 14,2% boldy. 2001-nji ýyldan 2007-nji ýyla çenli ýyllyk ösüş depgini 21,1% ýetdi we 27,2% -e ýetdi (2004). 2007-nji ýyldan soň, maliýe krizisi, önümçilik çäklendirmeleri we beýleki faktorlar täsir edensoň, Hytaýyň çig polat önümçiliginiň ösüş depgini haýallady we hatda 2015-nji ýylda hem negatiw ösüş görkezdi. Şonuň üçin, Hytaýyň demir we polat ösüşiniň ýokary tizlikli tapgyrynyň geçendigini, geljekki önümçilik ösüşiniň çäklidigini we ahyrsoňy negatiw ösüşiň boljakdygyny görmek bolýar.
2010-njy ýyldan 2020-nji ýyla çenli Hindistanyň çig polat önümçiliginiň ösüş depgini ortaça ýyllyk ösüş depgini 3,8% bolan Hytaýdan soň ikinji orunda durdy; çig polat önümçiligi 2017-nji ýylda ilkinji gezek 100 million tonnadan geçdi we taryhda çig polat önümçiligi 100 million tonnadan gowrak bolan bäşinji ýurt boldy we 2018-nji ýylda dünýäde ikinji orny eýeläp, Ýaponiýany öňe geçirdi.
Birleşen Ştatlar ýyllyk 100 million tonna çig polat öndürýän ilkinji ýurtdur (ilkinji gezek 1953-nji ýylda 100 million tonnadan gowrak çig polat öndürildi), 1973-nji ýylda iň ýokary önümçiligi 137 million tonna ýetdi we 1950-nji ýyldan 1972-nji ýyla çenli çig polat öndürmek boýunça dünýäde birinji orny eýeledi. Şeýle-de bolsa, 1982-nji ýyldan bäri Birleşen Ştatlarda çig polat öndürmek azaldy we 2020-nji ýylda çig polat öndürmek diňe 72,7 million tonna boldy.
Dünýäde çig polat sarp edilişiniň görkezijileri
2019-njy ýylda dünýäde çig polat sarp edilişi 1,89 milliard tonna boldy. Hytaýda, Hindistanda, ABŞ-da, Ýaponiýada, Günorta Koreýada we Russiýada çig polat sarp edilişi degişlilikde dünýä möçberiniň 50%, 5,8%, 5,7%, 3,7%, 2,9% we 2,5% -ni düzdi. 2019-njy ýylda dünýäde çig polat sarp edilişi 2009-njy ýyl bilen deňeşdirilende 52,7% artdy we ortaça ýyllyk ösüş depgini 4,3% boldy.
Hytaýyň 2019-njy ýylda çig polat sarp edişi 1 milliard tonna golaýlady. 1993-nji ýylda ilkinji gezek 100 million tonnadan geçenden soň, Hytaýyň çig polat sarp edişi 2002-nji ýylda 200 million tonnadan gowrak boldy we soňra çalt ösüş döwrüne girdi, 2009-njy ýylda 570 million tonna ýetdi, bu 2002-nji ýyl bilen deňeşdirilende 179,2% ösüş we ortaça ýyllyk ösüş depgini 15,8% boldy. 2009-njy ýyldan soň, maliýe krizisi we ykdysady üýtgeşmeler sebäpli islegiň ösüşi haýallady. Hytaýyň çig polat sarp edişi 2014 we 2015-nji ýyllarda negatiw ösüş görkezdi we 2016-njy ýylda oňyn ösüşe gaýdyp geldi, ýöne soňky ýyllarda ösüş haýallady.
Hindistanyň 2019-njy ýylda çig polat sarp edilişi 108,86 million tonna boldy, bu bolsa ABŞ-dan öňe geçip, dünýäde ikinji orny eýeledi. 2019-njy ýylda Hindistanyň çig polat sarp edilişi 2009-njy ýyl bilen deňeşdirilende 69,1% artdy, ortaça ýyllyk ösüş depgini 5,4% boldy we şol döwürde dünýäde birinji orny eýeledi.
Birleşen Ştatlar dünýäde çig polat sarp edilişiniň 100 million tonnadan geçen ilkinji ýurtdur we köp ýyllaryň dowamynda dünýäde birinji orny eýeleýär. 2008-nji ýyldaky maliýe krizisiniň täsiri astynda, Birleşen Ştatlarda çig polat sarp edilişi 2009-njy ýylda ep-esli azaldy, 2008-nji ýyldakydan tas 1/3 az, diňe 69,4 million tonna boldy. 1993-nji ýyldan bäri Birleşen Ştatlarda çig polat sarp edilişi diňe 2009 we 2010-njy ýyllarda 100 million tonnadan az boldy.
Dünýäde adam başyna düşýän çig polat sarp edilişi
2019-njy ýylda dünýäde adam başyna düşýän çig polat sarp edilişi 245 kg boldy. Çig polat sarp edilişiniň iň ýokary derejesi Günorta Koreýa (1082 kg/adam) boldy. Adam başyna düşýän çig polat sarp edilişiniň ýokary bolan beýleki esasy çig polat sarp ediji ýurtlar Hytaý (659 kg/adam), Ýaponiýa (550 kg/adam), Germaniýa (443 kg/adam), Türkiýe (332 kg/adam), Russiýa (322 kg/adam) we Birleşen Ştatlar (265 kg/adam) boldy.
Senagatlaşmak adamlaryň tebigy baýlyklary jemgyýetçilik baýlygyna öwürýän prosesidir. Jemgyýetçilik baýlygy belli bir derejä ýetende we senagatlaşma kämillik döwrüne girende, ykdysady gurluşda uly üýtgeşmeler bolar, çig polat we möhüm mineral serişdeleriň sarp edilişi pese gaçmaga başlar we energiýa sarp edilişiniň tizligi hem pese gaçar. Mysal üçin, ABŞ-da jan başyna çig polat sarp edilişi 1970-nji ýyllarda ýokary derejede galyp, iň ýokary derejede 711 kg-a ýetdi (1973). Şondan bäri ABŞ-da jan başyna çig polat sarp edilişi pese gaçmaga başlady we 1980-nji ýyllardan 1990-njy ýyllara çenli uly pese gaçdy. Ol 2009-njy ýylda iň aşaky derejä (226 kg) düşdi we 2019-njy ýyla çenli ýuwaş-ýuwaşdan 330 kg-a çenli ýokarlandy.
2020-nji ýylda Hindistanyň, Günorta Amerikanyň we Afrikanyň umumy ilaty degişlilikde 1,37 milliard, 650 million we 1,29 milliard bolar, bu bolsa geljekde polat isleginiň esasy ösüş ýeri bolar, ýöne ol şol döwürde dürli ýurtlaryň ykdysady ösüşine bagly bolar.
Ählumumy demir magdanynyň bahalandyryş mehanizmi
Ählumumy demir magdanynyň bahalandyryş mehanizmi, esasan, uzak möhletli assosiasiýa bahalandyryşyny we indeks bahalandyryşyny öz içine alýar. Uzak möhletli assosiasiýa bahalandyryşy bir wagtlar dünýäde iň möhüm demir magdanynyň bahalandyryş mehanizmi bolupdyr. Onuň esasy bölegi, demir magdanynyň teklip we isleg taraplarynyň uzak möhletli şertnamalar arkaly üpjünçilik mukdaryny ýa-da satyn alyş mukdaryny berkitmegidir. Möhlet, adatça, 5-10 ýyl, hatda 20-30 ýyl, ýöne baha üýtgewsizdir. 1980-nji ýyllardan bäri uzak möhletli assosiasiýa bahalandyryş mehanizminiň bahalandyryş ölçegi asyl FOB bahasyndan deňiz ýük daşamak bilen birlikde meşhur çykdajylara üýtgedi.
Uzak möhletli assosiasiýa nyrh mehanizminiň nyrh kesgitleme endigi, her maliýe ýylynda dünýäniň esasy demir magdan üpjün edijileri esasy müşderileri bilen indiki maliýe ýylynyň demir magdanynyň bahasyny kesgitlemek üçin gepleşik geçirýärler. Baha kesgitlenenden soň, iki tarap hem ony bir ýylyň dowamynda gepleşik baha görä ornaşdyrmalydyr. Demir magdanyny talap edýän tarapyň we demir magdanyny üpjün edijiniň islendik tarapynyň ylalaşyga geleninden soň, gepleşikler tamamlanar we şondan soň halkara demir magdanynyň bahasy kesgitlener. Bu gepleşik usuly "başlangyç, meýili yzarlamak" usulydyr. Baha kesgitleme ölçegi FOBdyr. Bütin dünýäde şol bir hilli demir magdanynyň artmagy şol birdir, ýagny "FOB, şol bir artyş".
Ýaponiýada demir magdanynyň bahasy 1980-2001-nji ýyllarda halkara demir magdan bazarynda 20 tonna agdyklyk etdi. XXI asyra girenden soň, Hytaýyň demir we polat senagaty gülläp ösdi we global demir magdanynyň isleg we teklip gurluşyna möhüm täsir edip başlady. Demir magdanynyň önümçiligi global demir we polat önümçilik kuwwatynyň çalt giňelmegine laýyk gelmeýärdi we halkara demir magdanynyň bahalary ep-esli ýokarlanyp başlady, bu bolsa uzak möhletli ylalaşyk nyrh mehanizminiň "peslenmegi" üçin esas döretdi.
2008-nji ýylda BHP, vale we Rio Tinto öz bähbitlerine laýyk gelýän baha beriş usullaryny gözläp başladylar. Vale başlangyç baha barada gepleşik geçirenden soň, Rio Tinto ýeke özi has uly baha beriş üçin göreşdi we "ilkinji yzarlama" modeli ilkinji gezek bozuldy. 2009-njy ýylda Ýaponiýadaky we Günorta Koreýadaky polat zawodlary üç sany esasy magdan öndüriji bilen "başlangyç bahany" tassyklandan soň, Hytaý 33% pese gaçmagy kabul etmedi, ýöne FMG bilen biraz pes baha barada ylalaşyk gazandy. Şondan bäri "meýli yzarlamakdan başlamak" modeli resmi taýdan tamamlandy we indeks baha beriş mehanizmi işe girizildi.
Häzirki wagtda halkara derejesinde çykarylan demir magdan indekslerine esasan Platts ýodeksi, TSI indeksi, mbio indeksi we Hytaýyň demir magdanynyň baha indeksi (ciopi) girýär. 2010-njy ýyldan bäri Platts indeksi BHP, Vale, FMG we Rio Tinto tarapyndan halkara demir magdanynyň bahalarynyň esasy hökmünde saýlandy. mbio indeksi Britaniýanyň metal heraldy tarapyndan 2009-njy ýylyň maý aýynda Hytaýyň Çindao portundaky (CFR) 62% derejeli demir magdanynyň bahasyna esaslanyp çykaryldy. TSI indeksi Britaniýanyň SBB kompaniýasy tarapyndan 2006-njy ýylyň aprelinde çykaryldy. Häzirki wagtda ol diňe Singapur we Çikago biržalarynda demir magdanynyň swap geleşikleriniň hasaplaşygy üçin esas hökmünde ulanylýar we demir magdanynyň spot söwda bazaryna täsir etmeýär. Hytaýyň demir magdanynyň baha indeksi Hytaýyň Demir we Polad Senagaty Assosiasiýasy, Hytaýyň Minmetallarynyň himiki import we eksport Söwda Palatasy we Hytaýyň Metallurgiýa we magdan kärhanalary assosiasiýasy tarapyndan bilelikde çykaryldy. Ol 2011-nji ýylyň awgust aýynda synag hökmünde işe girizildi. Hytaýyň demir magdanynyň bahalarynyň indeksi iki kiçi indeksden ybarat: içerki demir magdanynyň bahalarynyň indeksi we import edilen demir magdanynyň bahalarynyň indeksi, ikisi hem 1994-nji ýylyň aprelindäki baha esaslanýar (100 bal).
2011-nji ýylda Hytaýda import edilen demir magdanynyň bahasy rekord derejede 190 ABŞ dollaryndan geçdi we şol ýylyň ortaça ýyllyk bahasy 162,3 ABŞ dollaryna/gury tonna boldy. Soňra Hytaýda import edilen demir magdanynyň bahasy ýyl-ýyldan pese gaçmaga başlady we 2016-njy ýylda ortaça ýyllyk bahasy 51,4 ABŞ dollaryna/gury tonna boldy. 2016-njy ýyldan soň Hytaýyň import edilen demir magdanynyň bahasy haýal-haýal ýokarlandy. 2021-nji ýyla çenli 3 ýyllyk ortaça baha 109,1 ABŞ dollary/gury tonna, 93,2 ABŞ dollary/gury tonna we 94,6 ABŞ dollary/gury tonna boldy.