15-nji martda uglerod serhedini düzgünleşdirmek mehanizmi (CBAM, şeýle hem ÝB-niň uglerod tarifi diýlip atlandyrylýar) ÝB Geňeşi tarapyndan deslapky tassyklanyldy. Onuň 2023-nji ýylyň 1-nji ýanwaryndan resmi taýdan durmuşa geçirilmegi we üç ýyllyk geçiş döwrüni kesgitlemegi meýilleşdirilýär. Şol gün Ýewropa Geňeşiniň ykdysady we maliýe işleri boýunça komitetiniň mejlisinde (Ecofin) ÝB-niň 27 ýurdunyň maliýe ministrleri Ýewropa Geňeşiniň döwürleýin başlyklygy bolan Fransiýanyň uglerod tarifi teklibini kabul etdiler. Bu ÝB agza ýurtlarynyň uglerod tarifi syýasatynyň durmuşa geçirilmegini goldaýandygyny aňladýar. Howanyň üýtgemegi bilen baglanyşykly meseleleri uglerod tarifi görnüşinde çözmek boýunça dünýäde ilkinji teklip hökmünde uglerod serhedini düzgünleşdirmek mehanizmi Global söwda uly täsir eder. Şu ýylyň iýul aýynda ÝB-niň uglerod tarifi Ýewropa Komissiýasynyň, Ýewropa Geňeşiniň we Ýewropa Parlamentiniň arasyndaky üçtaraplaýyn gepleşikler tapgyryna girmegine garaşylýar. Eger ol gowy geçse, gutarnykly hukuk teksti kabul ediler.
“Uglerod nyrhy” düşünjesi 1990-njy ýyllarda öňe sürülendigi bäri hiç haçan uly möçberde durmuşa geçirilmedi. Käbir alymlar ÝB-niň uglerod nyrhynyň ÝB-niň import ygtyýarnamasyny satyn almak üçin ulanylýan ýörite import nyrhy ýa-da import edilen önümleriň uglerod mukdaryna salynýan içerki sarp ediş salgydy bolup biljekdigine ynanýarlar, bu bolsa ÝB-niň ýaşyl täze ylalaşygynyň üstünliginiň açarlarynyň biridir. ÝB-niň uglerod nyrh talaplaryna laýyklykda, ol uglerod zyňyndylary çäklendirmeleri deňeşdirme boýunça ýeňil bolan ýurtlardan we sebitlerden import edilýän polat, sement, alýumin we himiki dökünlere salgyt salar. Bu mehanizmiň geçiş döwri 2023-nji ýyldan 2025-nji ýyla çenli. Geçiş döwründe degişli tölegleri tölemegiň zerurlygy ýok, ýöne import edijiler önümiň import möçberiniň, uglerod zyňyndylarynyň we gytaklaýyn zyňyndylaryň, şeýle hem gelip çykyş ýurdunda önümler tarapyndan tölenýän uglerod zyňyndylary bilen baglanyşykly tölegleriň güwänamalaryny tabşyrmaly. Geçiş döwri tamamlanandan soň, import edijiler import edilen önümleriň uglerod zyňyndylary üçin degişli tölegleri töleýärler. Häzirki wagtda ÝB kärhanalardan önümleriň uglerod yzynyň bahasyny özbaşdak bahalandyrmagy, hasaplamagy we hasabat bermegi talap etdi. ÝB-niň uglerod nyrhynyň ornaşdyrylmagy nähili täsir eder? ÝB-niň uglerod nyrhlaryny ornaşdyrmakda nähili kynçylyklar bar? Bu makalada bu gysgaça seljeriler.
Biz uglerod bazarynyň gowulanmagyny çaltlaşdyrarys
Barlaglar dürli modellerde we dürli salgyt möçberlerinde ÝB-niň uglerod nyrhlarynyň ýygnalmagynyň Hytaýyň Ýewropa bilen umumy söwdasyny 10% ~ 20% azaltjakdygyny görkezdi. Ýewropa Komissiýasynyň çaklamasyna görä, uglerod nyrhlary ÝB-ne her ýyl 4 milliard ýewrodan 15 milliard ýewro çenli "goşmaça girdeji" getirer we belli bir döwürde ýylsaýyn artýan meýli görkezer. ÝB alýuminiý, himiki dökünler, polat we elektrik energiýasy üçin nyrhlara ünsi jemlär. Käbir alymlar ÝB-niň Hytaýyň söwda işine has uly täsir etmek üçin institutsional düzgünler arkaly uglerod nyrhlaryny beýleki ýurtlara "dökjekdigine" ynanýarlar.
2021-nji ýylda Hytaýyň ÝB-niň 27 ýurduna we Beýik Britaniýa polat eksporty jemi 3,184 million tonna boldy, bu geçen ýyl bilen deňeşdirilende 52,4% ösüşdir. 2021-nji ýylda uglerod bazarynda 50 ýewro/tonna bahasyna görä, ÝB Hytaýyň polat önümlerine 159,2 million ýewro uglerod nyrhyny girizer. Bu bolsa Hytaýyň ÝB-ne eksport edilýän polat önümleriniň baha artykmaçlygyny has-da azaldar. Şol bir wagtyň özünde, bu Hytaýyň polat senagatynyň dekarbonizasiýa depginini çaltlandyrmagyna we uglerod bazarynyň ösüşini çaltlandyrmagyna hem ýardam eder. Halkara ýagdaýlarynyň obýektiw talaplarynyň we Hytaý kärhanalarynyň ÝB-niň uglerod serhedini düzgünleşdirmek mehanizmine işjeň jogap bermek baradaky hakyky talabynyň täsiri astynda Hytaýyň uglerod bazarynyň gurluşyk basyşy artmagyny dowam etdirýär. Demir we polat senagatynyň we beýleki pudaklaryň uglerod zyňyndylarynyň söwda ulgamyna goşulmagyny wagtynda höweslendirmek üçin çynlakaý göz öňünde tutulmaly mesele. Gurluşygy çaltlandyrmak we uglerod bazaryny gowulandyrmak arkaly, Hytaý kärhanalarynyň ÝB bazaryna önümleri eksport etmek üçin tölemeli bolan tarifleriniň möçberini azaltmak, iki gezek salgyt salynmagynyň öňüni hem alyp biler.
Ýaşyl energiýa isleginiň ösüşini höweslendirmek
Täze kabul edilen teklip boýunça ÝB-niň uglerod nyrhy diňe açyk uglerod bahasyny ykrar edýär, bu bolsa Hytaýyň ýaşyl energiýa energiýasyna bolan isleginiň ösüşini uly derejede höweslendirer. Häzirki wagtda ÝB-niň Hytaýyň milli sertifikatlaşdyrylan zyňyndylary azaltmak (CCER) şertnamasyny ykrar edip-etmeýändigi belli däl. Eger ÝB-niň uglerod bazary CCER-i ykrar etmese, birinjiden, bu Hytaýyň eksporta gönükdirilen kärhanalarynyň kwotalary öwezini dolmak üçin CCER satyn almagyna päsgel berer, ikinjiden, uglerod kwotalarynyň ýetmezçiligine we uglerod bahalarynyň ýokarlanmagyna sebäp bolar, üçünjiden, eksporta gönükdirilen kärhanalar kwota boşlugyny dolduryp biljek arzan zyňyndylary azaltmak meýilnamalaryny tapmaga höwesli bolarlar. Hytaýyň "goşa uglerod" strategiýasy boýunça gaýtadan dikeldilýän energiýany ösdürmek we sarp etmek syýasatyna esaslanyp, ýaşyl energiýa sarp edilişi kärhanalar üçin ÝB-niň uglerod nyrhlary bilen iş salyşmak üçin iň gowy saýlaw bolup çykdy. Sarp edijileriň isleginiň yzygiderli ösmegi bilen, bu diňe bir gaýtadan dikeldilýän energiýanyň sarp ediş kuwwatyny ýokarlandyrmaga kömek etmän, eýsem kärhanalary gaýtadan dikeldilýän energiýa energiýasyny öndürmäge maýa goýmaga höweslendirer.
Pes uglerodly we nol uglerodly önümleriň sertifikatlaşdyrylmagyny çaltlaşdyryň
Häzirki wagtda Ýewropanyň polat öndürýän kärhanasy bolan ArcelorMittal xcarbtm meýilnamasy arkaly nol uglerodly polat sertifikatyny işe girizdi, ThyssenKrupp pes uglerodly emissiýaly polat markasy bolan blueminttm-i işe girizdi, Amerikanyň polat öndürýän kärhanasy bolan Nucor polat ykdysady taýdan nol uglerodly polat we Schnitzer polat hem sim materialy bolan GRN polat teklip etdi. Dünýäde uglerod neýtrallaşdyrmagyň çaltlaşdyrylmagynyň fonunda Hytaýyň Baowu, Hegang, Anshan Demir we polat, Jianlong ýaly demir we polat kärhanalary yzygiderli uglerod neýtrallaşdyrmagyň ýol kartasyny çykardylar, öňdebaryjy tehnologiýa çözgütlerini öwrenmekde dünýäniň öňdebaryjy kärhanalary bilen deňleşdiler we öňe geçmäge çalyşdylar.
Hakyky durmuşa geçirmek henizem köp päsgelçilikler bilen ýüzbe-ýüz bolýar
ÝB-niň uglerod nyrhynyň hakyky durmuşa geçirilmegine henizem köp päsgelçilikler bar we erkin uglerod kwota ulgamy uglerod nyrhynyň kanunlaşdyrylmagyna esasy päsgelçilikleriň birine öwrüler. 2019-njy ýylyň ahyryna çenli ÝB-niň uglerod söwda ulgamyndaky kärhanalaryň ýarysyndan gowragy henizem erkin uglerod kwotalaryndan peýdalanýar. Bu bäsdeşligi bozar we ÝB-niň 2050-nji ýyla çenli uglerod bitaraplygyna ýetmek meýilnamasyna gabat gelmeýär.
Mundan başga-da, ÝB import edilen meňzeş önümlere meňzeş içerki uglerod bahalary bilen uglerod tariflerini girizmek arkaly Bütindünýä söwda guramasynyň degişli düzgünlerine, esasan hem Tarifler we söwda boýunça umumy ylalaşygyň (GATT) 1-nji maddasyna (iň amatly millet tertibi) we 3-nji maddasyna (meňzeş önümleriň kemsitmesiz prinsipi) laýyk gelmäge çalyşjakdygyna umyt edýär.
Demir we polat senagaty dünýä senagat ykdysadyýetinde iň köp uglerod zyňyndysyny çykarýan pudakdyr. Şol bir wagtyň özünde, demir we polat senagatynyň uzak senagat zynjyry we giň täsiri bar. Bu pudakda uglerod nyrh syýasatynyň durmuşa geçirilmegi uly kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýar. ÝB-niň "ýaşyl ösüş we sanly özgertme" teklibi, esasan, polat senagaty ýaly däp bolan pudaklaryň bäsdeşligini ýokarlandyrmak üçindir. 2021-nji ýylda ÝB-niň çig polat önümçiligi 152,5 million tonna, tutuş Ýewropanyňky bolsa 203,7 million tonna boldy, ýyllyk ösüş 13,7% boldy, bu bolsa dünýädäki çig polat önümçiliginiň 10,4% -ini düzýär. ÝB-niň uglerod nyrh syýasatynyň hem täze söwda ulgamyny döretmäge, howanyň üýtgemegi we senagat ösüşi bilen baglanyşykly täze söwda düzgünlerini döretmäge synanyşýandygyny we ÝB üçin peýdaly bolmak üçin dünýä söwda guramasynyň ulgamyna goşulmaga çalyşýandygyny göz öňünde tutup bolar.
Esasan, uglerod tarifi ÝB-niň we hatda Ýewropanyň polat bazarynyň adalatlylygyny goramagy maksat edinýän täze söwda päsgelçilikdir. ÝB-niň uglerod tarifi hakykatdanam ornaşdyrylmazdan öň üç ýyllyk geçiş döwri bar. Ýurtlaryň we kärhanalaryň garşy çäreleri işläp düzmegi üçin henizem wagt bar. Uglerod zyňyndylaryna halkara düzgünleriniň mejbury güýji diňe artar ýa-da azalmaz. Hytaýyň demir we polat senagaty uzak möhletli ösüş meýilnamasyna işjeň gatnaşar we söz aýtmak hukugyny kem-kemden özleşdirer. Demir we polat kärhanalary üçin iň netijeli strategiýa henizem ýaşyl we pes uglerodly ösüş ýoluny tutmak, ösüş bilen zyňyndylary azaltmak arasyndaky gatnaşygy çözmek, köne we täze kinetiki energiýanyň özgerdilmegini çaltlaşdyrmak, täze energiýany güýçli ösdürmek, ýaşyl tehnologiýanyň ösüşini çaltlaşdyrmak we dünýä bazarynyň bäsdeşligini ýokarlandyrmakdyr.